535
İng. Plastics at the Poles
Kıyı şeritleri, deniz buzu, su yüzeyi, su kolonu, deniz tabanı, sediment ve besin zinciri dâhil olmak üzere pek çok farklı çevre bileşeninde plastik malzemelere rastlamak mümkündür. Plastikler boyutlarına göre makro, mezo, mikro ve nanoplastik olarak sınıflandırılır (Şekil 1) ve bu fiziksel farklılıklarından dolayı rüzgâr ya da akıntı gibi dış etkenler vasıtasıyla sürüklendikleri ortamda farklı güzergâhlar izleyerek birikebilir ya da yol almaya devam edebilir.1 Mikroplastikler de rüzgâr vasıtasıyla atmosferde uzun mesafeler katedebilir. Kutup bölgelerine ulaşınca kar parçacıkları tarafından tutularak yağış vasıtasıyla gökyüzünden düşebilir.2 Okyanusta ise Kuzey Amerika ve Avrupa kıtası kıyılarından Körfez Akıntısı (Gulf Stream) ile sürüklenen plastik atıklar Kuzey Atlantik Okyanusu’nun kuzeydoğusuna doğru gider. Soğukta enerji kaybeden ve sürüklenmesi oldukça yavaşlayan plastik, okyanus akıntıları ile kuzeye doğru ilerler ve buzların arasında birikir. Suda yüzen plastikler kış mevsiminde donarak ve deniz buzuna dönüşerek yıllarca orada hapsolabilir. Bahar mevsiminde güneşin buzu ısıtmasıyla buz kısmen erir ve buz kütlesinde gömülü olan plastik aniden denize geri salınabilir.2 Rüzgâr ve akıntının dışında küresel ısınma da plastik kirliliğinin kutup bölgelerinde görülmesine katkıda bulunur. Ayrıca daha önce geçilmesi neredeyse imkânsız olan Kuzeybatı Geçidi’nin küresel ısınmanın etkileri nedeniyle açılması, bu geçidin, Avrupa ile Asya kıtaları arasında seyahat eden kargo gemileri tarafından daha fazla kullanılmasının yolunu da açar.2 Özetle plastiklere, Kuzey Kutup Bölgesi’nde mikroplastik hâlinde deniz buzunda, yüzey sularında ve derin okyanus tabanında rastlanılmaktadır.3 Güney Kutup Bölgesi’nde ise balıkçı şamandıraları, ambalaj bantları gibi büyük boyutlu plastiklerin okyanusta yüzdüğü ve bölgedeki adaların kıyılarında biriktiği tespit edilmiştir.4 Antarktika Dairesel Akımı’nın (Antarctic Circumpolar Current - ACC, Şekil 2) plastiklerin sınırlararası geçişini engellemesi de bu birikimde etkilidir.5,6
Mikroplastik, araçlara ve gemilere yerleştirilen koruyucu kaplamalarda yaygın olarak bulunur. Kauçuk ve naylon gibi sentetik lifler ise diğer mikroplastik kaynaklarıdır. Plastik kaynağı da olan kayıp ağlar, ipler ve halatlar, dünyadaki balıkların yaklaşık %10’unun kaynağı olan Kuzey Kutbu’nda balinalar ve deniz aygırları arasında sürüklenen en yaygın ögelerdir.2 Boyutlarından bağımsız olarak plastikler, deniz ve kara kökenli faaliyetler, nehir çökeltileri ya da atmosfer taşınımları vasıtasıyla da ortama dâhil olabilir. Deniz kökenli faaliyetlerden ticari balıkçılıkta, kaybedilen ya da artık kullanılmayan balık ağları nedeniyle büyük miktarda plastik çöp üretilebilmektedir. Kutup bölgelerinde faaliyet göstermemelerine rağmen balık çiftlikleri, nakliye, petrol ve gaz endüstrisi gibi deniz kökenli faaliyetler de plastik malzemelerin kutup bölgelerinde görülmesine neden olur. Turizm, endüstri, yetersiz su arıtma tesisleri ve dolgu alanı yönetimi gibi faaliyetler de kutup bölgelerinde plastik çöplere rastlanmasına neden olan kara kökenli faaliyetlerdir. Atmosfer taşınımı ile daha küçük boyutlu plastikler geniş alanlara yayılabilir. Ayrıca özellikle Kuzey Kutup Bölgesi’nde, Kara ve Laptev Denizleri’ne dökülen nehirler, plastik çöplerin kutup bölgelerine ulaşmasına neden olmaktadır.1
Plastik atıklar, kutup bölgelerindeki besin zincirine girdikçe balık, fok ve balina leşleri tüketen kutup ayıları gibi büyük yırtıcı hayvanların yağ dokularında plastik tarafından taşınan toksik kimyasalların biyolojik birikimine yol açabilir. Bu toksik kimyasallar da hormon bozukluğu ve doğum kusurları gibi olumsuz etkilere neden olabilir.2 Plastik kirliliği, kutup bölgelerinde yaşayan canlıların; iklim değişikliği, okyanus asitlenmesi gibi küresel; balıkçılık, turizm, araştırma istasyonlarından kaynaklı kirlilik gibi bölgesel olayların neden olabileceği sorunların üstesinden gelebilme güçlerini de etkileyebilir.6,7 Plastiklerin kutup bölgesinde var olan doğal hayata etkisi, plastik malzemenin boyut, şekil, bileşim gibi kendine özgü fiziksel ve kimyasal özelliklerinin yanı sıra UV radyasyonu, kuvvetli rüzgârlar, düşük sıcaklıklar gibi kutup bölgelerinin fiziksel çevre koşullarına da bağlıdır. Bu etkenlerin hepsi plastik malzemenin mevcudiyetini ve fiziksel ortamdaki akıbetini önemli ölçüde etkileyebilir.
Besin zincirine dâhil olan plastiğin, boyut ve yapısında meydana gelen değişimler ile sistemine dâhil olduğu canlılarda zararlı etkiler gösterdiği veya mikroorganizmaların kolonileşmesiyle antibiyotik direncinin yayılmasına katkı sağlayan bir rol üstlenebildiği de ifade edilmektedir.6,8
