İng. Melville Peninsula

Melville Yarımadası Kanada’nın kuzey kesiminde, Arktik Dairesi (bkz. Arktik dairesi) içerisinde 66, 14°-70, 38°K enlemleri ve 87, 15°-81, 25°B boylamları arasında yer almaktadır (Şekil 1). Yarımada kuzey-güney yönünde 400 km uzunluğa, doğu-batı yönünde ise 100 km genişliğe sahiptir. Yarımada kâşif John Rae’nin adını taşıyan Rae Kıstağı ile güneybatıdaki anakaradan, Fury ve Hecla Boğazı ile kuzeydeki Baffin Adası’ndan ayrılır.¹ Tamamı buzullar (bkz. Buzul Aşındırması) tarafından aşındırılmış yarımadanın en yüksek noktası 521 metredir. Adada granitler ve karbonatlı kayaçlar yaygın olarak bulunur. Yüksek kesimler genel olarak Prekambriyen’e ait granit ve gnaystan, alçak kesimler ise Paleozoyik karbonatlarından oluşmaktadır.¹ Yıllık ortalama sıcaklığın -13°C olduğu yarımadada ortalama sıcaklık yılın 8 ayında 0°C’nin altındadır. Ortalama sıcaklıklar ocak ayında -32°C iken temmuz ayında ise 6, 5°C’dir. Yarımadanın doğusunda bulunan Hall Beach’te ölçülen en düşük sıcaklık ise -54°C’dir. Yıllık toplam yağış 215 mm’dir ve bunun büyük bölümü yüksek kesimlere kar yağışı şeklinde gerçekleşir.² Yarımadada yaz mevsimi çok kısadır ve kıyı kesimlerinde haziran ayına kadar kar örtüsü yerde kalmaktadır. Toprak sürekli olarak donmuş haldedir ve donmuş toprak (bkz. permafrost) yüksek kesimlerde yüzeyden 10 cm derinlikte, alçak kesimlerde ise 70 cm derinlikten başlayarak 400 metre derinliğe kadar devam eder.¹ Denizel kutup ikliminin etkisi altında olan yarımadada tundra bitki örtüsü hâkimdir. Ancak yarımadanın merkezi kesimindeki platoda bitki örtüsü çok seyrektir.³

Yarımada Kuvaterner’deki (bkz. Kuvaterner) Son Buzul Maksimumu’nda Amerika’nın kuzey kesimini kaplayan büyük Laurentide Buz Örtüsü’nün (bkz. Buz Örtüleri) etkisi altına girmiştir. Bu buz örtüsünün içerisinde birçok büyük buz domları (bkz. Buz Domu) gelişmiş ve bu buz domları çevrelerindeki alanların buzul akışlarını (bkz. Buzul Akışı) şekillendirmiştir. Tüm yarımada üzerinde, yarımadanın batısındaki Foxe Buzul Domu’nun etkisiyle doğudan batıya doğru bir buzul akışı gerçekleşmiştir.^{3, 4} Bu buzul akışı yarımadanın aşınarak tıraşlanmasına, yumuşak hatlara sahip bir topografyanın oluşmasına ve buzul şekillerinin de doğu-batı doğrultusunda uzanmasına neden olmuştur (Şekil 2a). Doğudan batıya doğru ilerleyen buzullar yarımadanın batısındaki Prens Albert Tepeleri’nde Melville Moreni olarak adlandırılan buzul birikim şekillerinin oluşmasını sağlamıştır (bkz. Morenler). Bu morenin yanı sıra yarımada üzerinde granitten koparılan kumlu taneler ile karbonatlı kayalardan taşınan ince killi bir matristen oluşan taşlık alanlar şeklindeki buzul depoları (bkz. buzul depoları, till) oldukça yaygındır.⁵ Yarımadanın yarısını kaplayan buzul depoları yarımadanın kuzeyinde genel olarak granit parçalarından oluşan kumlu bir yapıda iken, doğu kesiminde karbonatlardan kaynaklanan killi karbonatlı bir yapıdadır.⁶ Bu buzul depoları birikim şekillerine göre farklı morfolojik yapıların oluşmasını sağlamıştır. Bu morfolojik yapılar yüzeyi tamamen örten ve kalınlığı 2 ile 10 metre arasında değişen depolar; till düzlükleri (İng. till blanket ve till veneer), ablasyon moreni ya da tümseksi moren olarak bilinen hummocky morenleri (bkz. morenler) ve eskerler şeklindedir (bkz. Buzul Jeomorfolojisi). Özellikle ana kayayı örten buzul depolarının üzerlerinde alttaki buzul vadilerine karşılık gelen hatlarda sayısız göl bulunmaktadır (Şekil 2a).⁷

Laurentide Buz Örtüsü’nün erimeye başlamasıyla birlikte Foxe Buz Domu yarımadadan çekilmiştir. Ancak yarımadanın merkezi kesiminde bulunan platoda buz örtüsü varlığını buzul takkesi şeklinde koruyarak, yarımadanın merkezinden tüm yönlere doğru buzul akışlarının oluşmasını sağlamıştır. Bu buz takkesinden kaynaklanan çıkış buzulları yarımadanın kıyı kesimlerine eratik blokları taşımıştır.⁵ Kuzey Amerika’dan Laurentide Buz Örtüsü’nün çekilmesiyle birlikte deniz seviyesi hızla yükselmiştir. Hall Beach kıyılarında yapılan çalışmalara göre günümüzden 7000 yıl önce yerel deniz seviyesi günümüze göre 140 metre daha yukarıda bulunmaktaydı. Bu yüksek deniz seviyeleri yarımadanın tüm kıyıları boyunca günümüz deniz seviyesinden yüksekte bulunan plajların ve denizel çökellerin oluşmasını sağlamıştır.⁸ Buz örtüsünün tamamen ortadan kalkmasıyla yarımadada etkili olan donma-çözünme süreçleri ana kayanın yoğun şekilde fiziksel parçalanmaya uğramasına ve parçalanmış köşeli blokların taşınmaya uğramadan kaynak alanında (in situ) birikmesiyle oluşan ve ‘blok denizi’ anlamına gelen felsenmeer’in yaygın olarak oluşmasına neden olmuştur.¹