İng. The Russian Federation’s Arctic Strategy

Rusya Federasyonu Arktik stratejisini ilk olarak 2008 yılında yayımladığı “2020 Yılına Kadar Rusya Federasyonu Arktik Bölgesi Devlet Politikası” belgesiyle duyurarak bölgede ileriye dönük bir strateji geliştiren (Norveç’ten sonra) ikinci Arktik devleti olmuştur.¹ Belgede, Rusya Federasyonu Arktik bölgesinde bulunan değerli doğal kaynakların, devletin sosyo-ekonomik gelişimi adına kullanılmasının öneminden bahsedilmiştir. Rusya Federasyonu’nun bölgedeki ana hedefleri, Arktik bölgesi minerallerinin rezervlerinde önemli bir artış sağlamak ve ayrıca Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesi petrol ve gaz sahalarının geliştirilmesi için çalışmalara başlamaktır. Ülkenin bölgeye yönelik bir diğer önemli hedefi ise Kuzey Deniz Yolu’nun Arktik bölgesi ulaşım koridoru olarak kullanılmasıdır. Buna ek olarak belgede Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesindeki çıkarları arasında uluslararası iş birliğinin sağlanmasının yanı sıra çevrenin korunması gibi belli başlı konulara da vurgu yapılmıştır.²

8 Şubat 2013 tarihinde Rusya Federasyonu Başkanı, Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesini geliştirme ve 2020 yılına kadar ulusal güvenliği sağlama stratejisini onaylamıştır. Böylece Rusya Federasyonu Arktik bölgesi sürdürülebilir kalkınmasının stratejik hedeflerine ve önceliklerine ulaşmanın ve ulusal güvenliğin sağlanmasının temel mekanizmalarını, yöntemlerini ve araçlarını belirlemiştir. 2008’de yayımlanan belgeden farklı olarak bu belge öncelikle Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesinin gelişmesinin önündeki engellerden bahsetmektedir. Bu süre zarfında, özellikle ekonomik alanda dikkat edilmesi gereken riskler ve tehditler belirlenmiştir. Bunlar, açık deniz hidrokarbon yataklarının araştırılması ve geliştirilmesi için Rusya Federasyonu’nda modern teknik araçların ve teknolojilerin eksikliği; ulaşım, sanayi ve enerji altyapısındaki sorunlar; temel ulaşım altyapısının, deniz ve kıta bileşenlerinin az gelişmiş olması; buzkıran filosunun eskimesi; küçük uçakların olmaması; doğal kaynakların çıkarılmasında düşük verimlilik; Arktik bölgelerinin sürekli entegre izleme araçlarının eksikliği ve ekolojik sistemlerin düşük sürdürülebilirliği gibi konulardır.³ Belgede, bölgedeki Rusya Federasyonu kıta sahanlığında hidrokarbon yataklarının geliştirilmesinde devlet çıkarlarının korunmasını sağlamak dahil olmak üzere bu ana riskleri ortadan kaldırmak için görevler belirlenmiştir.

2015 yılında, Arktik bölgesi gelişimi konusunda federal ve bölgesel otoritelerin, yerel yönetimlerin ve çeşitli kuruluşların etkileşimini sağlayan ana koordinasyon organı olan Arktik Kalkınma Devlet Komisyonu kurulmuştur. Devlet Komisyonu’nun ana görevleri şunlardır: Jeopolitik, askeri-teknik, ekonomik ve diğer faktörleri dikkate alarak Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesindeki konumunu güçlendirmek, hidrokarbon kaynakları için Rusya Federasyonu’nun Arktik kaynak tabanını genişletmek, Kuzey Deniz Yolu’nu etkin kullanmak, Rusya Federasyonu’nun Arktik nüfusunu ve bölgelerini doğal acil durum tehdidinden korumak, nüfusun yaşam kalitesini iyileştirmek, Arktik bölgesinin doğal çevresini korumak, Rusya Federasyonu’nun taraf olduğu uluslararası anlaşmalar temelinde Rusya Federasyonu ile Arktik devletleri arasında karşılıklı yarar sağlayan ikili ve çok taraflı iş birliğini sağlamak.⁴

Rusya Federasyonu 1997 yılında BM Deniz Hukuku Sözleşmesini onayladıktan dört yıl sonra sınırlarını genişletmek için BM’ye başvuran ilk ülke olmuştur. Rusya Federasyonu, 2001’den beri Lomonosov ve Mendeleyev Sırtları’nın Avrasya’nın doğal uzantıları ve dolayısıyla Rusya Federasyonu’nun bir parçası olduğunu iddia ederek bu iki su altı jeolojik oluşumları üzerinde hak iddia etmektedir. 2001 yılındaki başvuruya ek olarak 2015 yılında Rusya Federasyonu, Arktik bölgesinde kontrolü altındaki kıta sahanlığının sınırlarını genişletmek için BM’ye kısmen yenilenmiş bir başvuruda bulunmuştur. Rusya Federasyonu tarafı, Lomonosov Sırtı ve Gakkel Sırtı’nın güney ucu, Podvodnikov Havzası, Mendeleyev Sırtı ve Arktik bölgesi de dahil olmak üzere deniz tabanının diğer bölgeleri üzerinde yaklaşık 1,2 milyon kilometrekarelik bir alanda hak iddia etmektedir. 31 Mart 2021’de Rusya Federasyonu, bir kez daha BM’ye kısmen yenilenmiş bir başvuru sunmuş ve 2015’teki Rus başvurusuna ilaveler yaparak Rusya Federasyonu’nun Arktik Okyanusu’ndaki kıta sahanlığının genişletilmesiyle ilgili başvurusunu yapmıştır.⁵ İlaveler; Gakkel, Alpha, Lomonosov, Mendeleyev Sırtları’na ek olarak Nansen, Amundsen ve Makarov havzalarıyla Arktik Okyanusu’ndaki yaklaşık 700 bin kilometrekarelik deniz alanını kapsamaktadır.⁶

Rusya Federasyonu Arktik bölgesinin gelişimi için düzenleyici çerçeveyi tanımlayan bir dizi belgenin 2020’de sona ermesi nedeniyle yeni stratejik belgelerin yayımlanması gerekli hâle gelmiştir. Bunlardan ilki, “2035’e kadar Arktik Bölgesi Rusya Federasyonu Devlet Politikasının Temelleri” Mart 2020’de Devlet Başkanı Vladimir Putin tarafından imzalanmıştır. Belge, Rusya Federasyonu’nun bölgedeki ulusal çıkarların konusu olan enerji kaynaklarının geliştirilmesine yönelik planlarını özetlemektedir. Rusya Federasyonu Arktik bölgesinde devlet politikasının uygulanmasına yönelik sekiz ana temaya odaklanılmıştır: Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesi sosyo-ekonomik gelişimi, altyapısının geliştirilmesi, Arktik bölgesinin gelişimi için bilim ve teknolojinin geliştirilmesi, çevre koruma ve çevre güvenliğinin sağlanması, uluslararası iş birliğinin geliştirilmesi, nüfusun ve bölgelerin doğal afetlerden ve insan kaynaklı acil durumlardan korunmasının sağlanması, Rusya Federasyonu Arktik bölgesinde kamu güvenliğinin sağlanması; askeri güvenliğin sağlanması; Rusya Federasyonu devlet sınırının korunması.⁷ Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesindeki yeni resmi politikası, sosyal konulara daha çok dikkat çekmektedir. Sağlık hizmetlerinin, ulaşımın, teknolojik ekipmanların ve finansal, sosyal ve iletişim desteğinin modernizasyonu planlanmaktadır. Ayrıca eğitim sisteminin geliştirilmesi, kültürel mirasın korunması ve yaygınlaştırılması, kültür, spor ve diğerlerinin geliştirilmesi Rusya Federasyonu Arktik bölgesinin sosyal gelişiminde öncelikli görevler olarak ilan edilmiştir.⁸

Arktik bölgesinin kalkınmasına yönelik mekanizmaları ve önlemleri belirleyen ana belge, 2014 yılında yayımlanan “Rusya Federasyonu Arktik Bölgesinin Sosyo-ekonomik Gelişimi Devlet Programı”dır (2017, 2019, 2020 ve 2021 yıllarında hükümet kararnameleriyle belgede değişiklikler yapılmıştır). Belge, Arktik bölgesinin gelişimi için zamanlamayı, finansman miktarını ve sorumlu uygulayıcıları gösteren özel önlemleri tanımlamaktadır.⁹ Devlet programında 3 ana alan tanımlanmıştır: Destek bölgelerinin oluşumu, Kuzey Deniz Yolu’nun geliştirilmesi ve ekipman üretimi ile petrol, doğal gaz ve sanayi mühendisliği için teknolojilerin geliştirilmesi. Programın ana uygulayıcıları; Ekonomik Kalkınma Bakanlığı, Uzak Doğu ve Arktik Kalkınma Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ile diğer devlet kurum ve kuruluşlarıdır.¹⁰

Rusya Federasyonu Arktik bölgesindeki devlet politikasının uygulanmasına yönelik temel araç, 26 Ekim 2020’de kabul edilen “Rusya Federasyonu’nun Arktik Bölgesinin Geliştirilmesi ve 2035’e Kadar Ulusal Güvenliğin Sağlanması Stratejisi”dir.¹¹ Belgede belirtildiği gibi Rusya Federasyonu’nun ulusal güvenliğinin durumu, Rusya Federasyonu Arktik bölgesi jeopolitik ve jeo-ekonomik potansiyeli tarafından belirlenir. Belge ayrıca Arktik bölgesinin doğal kaynaklarının gelecekteki iç talebi karşılamadaki stratejik önemini vurgulamakta ve Kuzey Denizi Yolu için gerekli olanlar da dahil olmak üzere petrokimya kümeleri ve büyük ulaşım altyapı tesislerinin oluşturulmasını sağlamaktadır. Rusya Federasyonu’nun Arktik bölgesi, Rusya Federasyonu’nda üretilen toplam gaz ve petrol hacminin doğal gazın yüzde 80’inden fazlasını ve petrolün yüzde 17’sini (gaz kondensatı dahil) üretimini sağlamaktadır. Buna ek olarak Kuzey Deniz Yolu üzerindeki yük taşımacılığı hacmi 2014 yılında 4 milyon tonken 2019’da 31,5 milyon tona yükselmiştir. Gelecekte iklim değişikliğinin sonucu olarak bölgede deniz buzullarının erimesiyle Kuzey Deniz Rotası’nın uluslararası öneminin artması beklenmektedir.

2019-2021 yılları arasında kabul edilen yeni Arktik stratejileri belgeleri genel anlamda değerlendirilecek olursa eski belgelere kıyasla kilit hedeflerin çok az değiştiğine dikkat çekilebilir. Özellikle Arktik bölgesi hâlâ Rusya Federasyonu’nun gelecekteki ekonomik gelişimi için ana kaynak üssü olarak görülmektedir. Kuzey Deniz Yolu’nun gelişimi de öncelikli bir odak noktası olmaya devam etmektedir.